Hoeveel woorden kennen we? En zitten die als in een woordenboek in ons hoofd?

Meer dan 40.000 woorden zitten er in het geheugen van een volwassene. Die zitten niet netjes van a tot z in een soort mentaal woordenboek. Wel zijn ze allemaal op een of andere manier met elkaar verbonden. Net zoals je via zes e-mails bij eender welke mens op aarde raakt, kom je vanuit een bepaald woord in maximum negen stappen tot bij gelijk welk ander woord. Dit en nog veel meer over ons woordgeheugen weten we dankzij twee Leuvense onderzoekers. “We zijn er al meer dan tien jaar mee bezig.”

Stap 1: Je woordenschat wordt elk jaar groter

Aan het eind van de basisschool kent een kind ongeveer 28.000 Nederlandse woorden. Daar kunnen tot aan het eind van je leven nog eens 16.000 nieuwe woorden bijkomen. Jaar na jaar en tot heel hoge leeftijd blijf je nieuwe woorden leren en je vergeet er nauwelijks een. Ouderen hebben dus een ruimere woordenschat dan jongeren. Mensen die beweren dat de taal van jongeren erop achteruit gaat, hebben het dus mis. Zij vergeten dat hun eigen woordenschat toen zij jong waren minder groot was dan die van de volwassenen in hun tijd. Hoe hoger het opleidingsniveau van iemand, hoe groter zijn woordenschat.

Stap 2: Jonge Vlamingen en Nederlanders kennen evenveel woorden

Nederlanders en Vlamingen die jonger dan veertig jaar zijn, blijken een even grote woordenschat te hebben. Maar Nederlanders die ouder dan veertig zijn hebben een iets grotere woordenkennis dan Vlamingen van dezelfde leeftijd. Ligt dat aan het feit dat Nederlanders gemiddeld meer geïnteresseerd zijn in taal? Of komt dat door een taalachterstand die Vlamingen vroeger hadden ten opzichte van Nederlanders, maar die ze nu aan het inhalen zijn? Dat moet verder onderzoek nog uitwijzen.

Stap 3: Woorden zitten in een specifieke gebied in je hersenen

Soms moet een chirurg een deeltje van de hersenen van een mens wegsnijden. Bij epilepsiepatiënten bijvoorbeeld. Of bij mensen met een hersentumor. Voor hen is het bijzonder belangrijk dat de chirurg weet dat hij geen functionele hersengebieden wegsnijdt. Hij moet dus ook weten waar onze taalfuncties zitten. Voor rechtshandigen en bijna de helft van de linkshandigen zit taal in de linkerhersenhelft, voor een deel van de linkshandigen zit het in de rechterhelft. Als je voor je vijfde een ernstig hersenletsel oploopt, dan kan het taalvermogen zich opnieuw ontwikkelen in de niet-beschadigde hersenhelft. De pure betekenis van woorden slaat je brein op in het semantische deel van je langetermijngeheugen.

Stap 4: Wie meerdere talen kent, heeft een nog grotere woordenschat

Meer dan 40.000 Nederlandse woorden kun je in je langetermijngeheugen stockeren. Maar wie nog meer talen leert, draagt een nog grotere woordenschat mee. Afhankelijk van op welke leeftijd je de andere taal leert en hoe goed je die leert, zal je brein die andere taal een plaats geven.

Stap 5: Ons geheugen groepeert niet van a tot z

Een woordenboek plaatst woorden alfabetisch van a tot z, maar ons geheugen gaat helemaal anders te werk. De gevoelswaarde van een woord is blijkbaar het allerbelangrijkste ordeningsprincipe. Via woordassociaties proberen onderzoekers te achterhalen welke betekenis het belangrijkst is. Bij een woord als ‘bank’ denken de meeste mensen eerst aan ‘geld’, terwijl de link met ‘meubel’ of ‘zitten’ veel minder sterk is.

Stap 6: Ons geheugen groepeert de woorden per thema

Vraag je mensen naar de associaties van synoniemen, zoals ‘begrijpen’ en ‘verstaan’, dan hebben die woorden een groot aantal associaties met elkaar gemeen. Blijkbaar zijn woorden niet willekeurig met elkaar verbonden. Zelfs voor woorden die niet rechtstreeks met elkaar verbonden zijn, geldt dit. Aan proefpersonen gaf men bijvoorbeeld de woorden fee, banaan en onweer te zien. Men vroeg hen aan te duiden welke twee woorden bij elkaar hoorden. Bijna alle proefpersonen duidden fee en onweer aan. Qua betekenis hebben ze weinig met elkaar te maken, maar de ee-klank hebben ze wel allebei.

Stap 7: Twee willekeurige woorden zijn maar enkele associaties van elkaar verwijderd

In ons brein is de weg tussen twee woorden soms heel kort. Van ‘schaatsen’ geraak je via ‘ijs’ tot bij ‘aardbeien’. Maar meestal is de weg wat langer. Van ‘tomaat’ naar ‘zee’ geraak je via tomaat-rood-blauw-water-zee. ‘Rood’ is een belangrijke associatie bij 'bloed', en omgekeerd is 'bloed' dat ook bij 'rood'. Maar associaties zijn niet per definitie symmetrisch. 'Rood' wordt vaak bij 'appel' genoemd, maar 'appel' eigenlijk nooit bij 'rood'. Als je er rekening mee houdt dat niet alle associaties symmetrisch zijn, dan is de maximale afstand tussen twee woorden in het associatienetwerk in ons geheugen negen stappen. Dat is niet gigantisch groot. Op die manier lijkt het associatienetwerk van woorden een beetje op een sociaal netwerk. Via een aantal e-mails kun je gelijk welke mens op de planeet bereiken.

Stap 8: Eigenschappen en kleuren zijn knooppunten in het associatienetwerk

In een sociaal netwerk geraak je met een kleiner aantal e-mails tot bij een beroemd persoon dan tot bij een gewone sterveling. Beroemde personen zijn namelijk een knooppunt in het netwerk. Op een vergelijkbare manier zijn er in het associatienetwerk ook woorden die een knooppunt zijn: woorden die eigenschappen en kleuren uitdrukken, maar ook woorden als 'eten', 'water', 'dier', 'zomer'. Centraal in het netwerk staan woorden die je als kind hebt geleerd. Dat is logisch. De betekenis van later geleerde woorden wordt opgehangen aan de betekenis van woorden die er al zijn. Anders bevinden die zich in het luchtledige. Daardoor vergroot de centrale positie van die vroege woorden nog.

Stap 9: Zin om zelf te associëren?

Is je moedertaal Nederlands, Engels, Frans, Duits, Japans of Vietnamees en wil je meehelpen om het mentale woordenboek voor je moedertaal zo gedetailleerd mogelijk in kaart te brengen? Surf dan naar www.smallworldofwords.com en geef voor een reeks van achttien woorden de drie eerste associaties die bij je opkomen. Professor Gert Storms en onderzoeker Simon De Deyne van de KU Leuven zullen u dankbaar zijn.

Tekst: Wim De Jonge, Jan T’Sas

Geplaatst door Marjolein op 18/09/2017 om 19:46