Alcohol - Bron van verderf en bron van vreugde

Wellicht is er geen molecule op aarde die doorheen de geschiedenis van de mensheid zoveel inkt heeft laten vloeien als ethanol – in de volksmond gewoon “alcohol” genoemd.

Voor een scheikundige zijn alcoholen moleculen die voorzien zijn van een hydroxylgroep (een zuurstofatoom waarop een waterstofatoom gebonden zit). Voor een liefhebber van de occasionele cocktail (of meer dan een) is alcohol een bron van genot en vermaak. Voor heel wat grote en kleine brouwers en wijnboeren is de stof de basis van hun bedrijf en hun inkomsten. Voor een dichter of een singer-songwriter speelt alcohol soms de rol van een muze. En voor een bioloog… wel, dat hoort u in de bijbehorende podcast.

Old Bushmills Distillery, County Antrim, Northern Ireland
Bron: Yves Cosentino, Flickr, CC BY 2.0

De naam is volgens sommigen afkomstig van het Arabische woord al-ku?l (?????), al is dat een term die eerder een cosmetisch poeder aanduidt, dat gebruikt werd als eyeliner. Ook de Hebreeuwse variant van dit woord, kahal ( ??? ), is daaraan gelinkt: het woord bestaat nog steeds in modern Hebreeuws en betekent daar “blauw”.

Het woord alcohol werd inderdaad oorspronkelijk gebruikt voor een fijn poeder geproduceerd door de sublimatie van het natuurlijke mineraal stibniet waarbij antimoonsulfide (Sb2S3) werd opgezuiverd. Het is dit antimoonsulfide, gemengd met olie of vet, dat. doorheen de eeuwen dienst deed als ontsmettingsmiddel en als oogschaduw. Egyptische vrouwen maakten zich op met behulp van kohl, en geloofden dat het product hen zou beschermen tegen de intense zonnestralen in het land van Ra en Osiris. Gelijkaardige gewoonten ontwikkelden zich in de Hoorn van Afrika (Somalië, Ethopië, Eritrea) en in India (waar het gebruik is opgenomen in de Ayurvedische geneeskundige traditie) In de Arabische wereld gebruikte niemand minder dan de profeet Mohammed kohl rond de ogen om gezondheidsredenen, en raadde zijn volgelingen aan om dit ook te doen. Met de verspreiding van de islam en de Arabische literatuur verspreidde ook het woord al-kuhl zich tot in het Westen.

 

Egyptische dansers met kohl rond de ogen.
Muurschildering uit het graf van Nebamun in Thebe. 1420-1375 v. Chr., te  vinden in het British Museum.
The Yorck Project, publiek domein.

 

Doordat het kohl werd verkregen via een zuiveringsstap, beschouwden de alchemisten dit als de essentie, de geest van het stibniet. De betekenis van het woord al-kuhl zou zo eerst verbreed zijn, en alle distillaten zijn beginnen aanduiden. Pas vanaf het einde van de zestiende eeuw zou het woord vooral gebruikt zijn om het distillaat van wijn te benoemen: de drinkbare alcohol of ethanol. Zo spreekt de Duitse arts Libavius (1555-1616) in zijn Alchemia (1594) over vini alcohol vel vinum alcalisatum: alcohol van wijn of gealkaliniseerde wijn.

In 1657 klinkt het als volgt: alcohol vini, de alcohol van wijn, is de stof…

“quando omnis superfluitas vini a vino separatur, ita ut accensum ardeat donec totum consumatur, nihilque fæcum aut phlegmatis in fundo remaneat”.

… die van wijn wordt afgescheiden, en die, wanneer ze in brand wordt gestoken, geheel opbrandt, en geen vaste of vloeibare resten achterlaat.

Sinds de achttiende eeuw heeft het woord alcohol zijn hedendaagse betekenis (ethanol).

 

Voorpagina van Alchemia van Andreas Libavius uit 1597. Publiek domein.

 

Er bestaat echter een tweede theorie over de oorsprong van het woord alcohol. Deze steunt op het feit dat het woord voor alcohol in het moderne Arabisch, ?????? ,  niet uit al-kuhl, maar uit al-ghawl voorkomt. Deze term, ?????, staat bijvoorbeeld te lezen in de Koran in vers 37:47 en betekent daar "geest" ("geestelijk wezen") of "demon" - met de zin "het ding dat de wijn zijn koppigheid geeft". Het woord al-ghawl bracht ook het Engels woord "ghoul" (geest) voor, en de naam van de ster Algol. Ook deze definitie past goed binnen het alchemische perspectief dat zegt dat alcohol de essentie, de spirit, van wijn is, en via distillatie uit de wijn kan worden bevrijd. Wellicht voer voor meer dan één wetenschappelijk symposium – al dan niet in de oude Griekse betekenis.

 

Symposium of drinkgelag, waar de wijn steeds rijkelijk vloeide. Dat moderne symposia eerder drijven op koffie is enkel te wijten aan de tijdsgeest, want menig spreker op een wetenschappelijke bijeenkomst zou beter ook eerst wat wijn nuttigen.
De figuur zelf is een detail van een muurschildering uit het 'Graf van de duiker', te Paestum, ca. 480 v. Chr.
Bron: Xocolatl, Wikimedia, CC BY-SA 3.0

 

Deze blogpost is een aanvulling op Elementair, onze podcast over wetenschap, te vinden op Spotify en op Libsyn.

Deze podcast wordt gesteund door het Fonds Ernest Solvay via de Koning Boudewijnstichting

Geplaatst door Geert op 16/02/2020 om 19:17