Van heks tot demon of alien: slaapverlamming in onze cultuur

Van de Japanse Kanashibari (wat letterlijk ‘vastbinden met een ijzeren touw’) tot de Koreaanse Hawinulita en het Engelse Old Hag, in elke cultuur bestaat er wel een mythe, verhaal of benaming voor slaapverlamming. De eerste beschrijving van slaapverlamming dateert van 400 voor Christus, uit een Chinees boek over dromen. Tijdens de middeleeuwen werden gevallen vaak geassocieerd met aanvallen van heksen en werd het zelfs gebruikt als argument om vermeende heksen te veroordelen. Na de medische beschrijving van het fenomeen, duiken we vandaag in de culturele verschijningen van slaapverlamming.

Voorstelling van een ‘Succubus’ (een vrouwelijke demon) als de oorzaak van slaapverlamming door Fritz Schwimbeck (Figuur: publiek domein).

In de schilderkunst wordt slaapverlamming vaak voorgesteld als een demon, heks of ander wezen dat op je borst zit en zo je adem beneemt en dat ervoor zorgt dat je je niet kan bewegen. Een van de bekendste voorstellingen hiervan is afkomstig van de Zwitserse schilder Johann Heinrich Füssli, maar ook andere schilders en kunstenaars hebben hun versie van de nachtelijke bezoeker op het doek vastgelegd.

Ook in de literatuur komen heel wat voorbeelden voor die geïnterpreteerd kunnen worden als gevallen van slaapverlamming. De eerste is een beschrijving van de hand van Ismael in Moby Dick:

 

At last I must have fallen into a troubled nightmare of a dose and slowly waking from it I opened my eyes, and the before lit room was now wrapped in outer darkness. Instantly I felt a shock running through all of my frame; nothing was to be seen, and nothing less to be heard; but a supernatural hand seemed placed on mine.

My arm hung over the blanket, and the nameless, unimaginable, silent form or phantom, to which the hand along, being closely seated by my bedside. For what seems ages piled on ages, I lay there, frozen with the most awful fears, not daring to drag away my hand; yet ever thinking that if I could get one single inch, the horrid spell would be broken. I knew not how this consciousness at last glided away from me but waking in the morning, I shudderingly remembered at all, and for days and weeks and months afterwards lost myself in confounding attempt to explain the mystery. Nay, to this very hour, I often puzzle myself with it.

 

In Romeo en Juliet beschrijft Shakespeare het fenomeen als volgt:

 

This is the hag, when maids lie on their backs,

That presses them, and learns them first to bear,

Making them women of good carriage.

 

In A Christmas Carol van Charles Dickens  verklaart Ebenezer Scrooge zijn kerstgeesten als “…an undigested bit of beed, a blot of mustard, a crumb of cheese, a fragment of an underdone potato…” die hem een benauwd gevoel geven. Ook van de schrijver van de Peter Pan verhalen, J. M. Barrie, vermoeden we dat hij last had van slaapverlamming, door de manier waarop hij de slapende kinderen en hun ervaringen met vliegen beschrijft bijvoorbeeld: “Nothing horrid was visible in the air, yet their progress has become slow and laboured, exactly as if they were pushing their way through hostile forces.”

Een recenter voorbeeld is bijvoorbeeld de populaire film ‘Inception’, waar het concept van dromen in dromen gebruikt wordt. Mensen die last hebben van slaapverlamming worden soms wakker, om later te beseffen dat dat wakker worden slechts een droom was en ze gewoon verder droomden alvorens echt wakker te worden.

Ontvoeringen door buitenaardse wezens kunnen waarschijnlijk in veel gevallen verklaard worden door slaapverlamming (Figuur: Yasir999, CC BY-SA 4.0)

Tegenwoordig zijn er heel wat aanwijzingen dat gevallen van ontvoering door aliens verklaard kunnen worden door slaapverlamming. Mensen die zo’n ontvoering menen mee te maken, vertellen over het gevoel verlamd te zijn, over vreemde figuren en gezichten en over verplaatst worden tegen hun wil, om uiteindelijk wakker te worden in hun eigen bed. Tot 60% van alle ufo-ervaringen hebben te maken met slaap en mensen die beweren ooit ontvoerd te zijn, hebben meer te maken met slaapverlamming dan anderen. Verhalen over ontvoeringen vertonen dan ook grote overeenkomsten met slaapverlamming, van het niet kunnen bewegen tot het gevoel van zweven boven je bed. Maar geef toe, The X-Files zou heel wat minder spannend geweest zijn moest Fox Mulder niet aan slaapverlamming lijden.

Geplaatst door Marjolein op 03/02/2018 om 11:34